Η Μαρία Μαντουβάλου είναι ομότιμη καθηγήτρια στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Τομέας Πολεοδομίας και Χωροταξίας.

Έχει σπουδάσει Αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ (1958-1963), Πολεοδομία στο Institut d’Urbanisme (Ινστιτούτο Πολεοδομίας) του Πανεπιστημίου Paris-Dauphine(1967-1969), και παρακολουθήσει κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, μαθήματα Χωροταξίας και Περιφερειακής ανάπτυξης στο IEDES (Institut d’ Etudes du Developpement Economique et Social – Ινστιτούτο μελετών Oικονομικής και Kοινωνικής Aνάπτυξης).

Έχει διδακτορικό δίπλωμα 3^ου κύκλου στην Κοινωνιολογία, Paris V, Sorbonne, 1980. Το θέμα της διατριβής της ήταν: «Production de logements et rapports de pouvoir en Grece» ( Παραγωγή κατοικίας και σχέσεις εξουσίας στην Ελλάδα). Επιβλέπων καθηγητής ο Paul Henri Chombart de Lauwe, Διευθυντής Σπουδών στην ‘Ecole des Hautes ‘Etudes en Sciences Sociales και Διευθυντής του Centre d’ Ethnologie sociale et de Psychosociologie -CNRS (Kέντρο κοινωνικής Εθνολογίας και Ψυχοκοινωνιολογίας -Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας), ενώ μέλος της Επιτροπής Κρίσεως ήταν και ο Cornelius Castoriadis, Διευθυντής Σπουδών επίσης, στην ‘Ecole des Hautes ‘Etudes en Sciences Sociales.

Καθοριστική για τη στροφή των ενδιαφερόντων της σε θέματα ανάπτυξης του χώρου, ήταν η διπλωματική της εργασία με θέμα “Χωροταξική Μελέτη Πελοποννήσου” που εκπόνησε στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, σε συνεργασία με ομάδα συναδέλφων της, καθοδήγηση του καθηγητή Πολεοδομίας Αντώνη Κριεζή, και υποστήριξη από στελέχη του Υπουργείου Συντονισμού (Ιούνιος 1963). Μέλη αυτής της ομάδας συγκρότησαν το 1964 τον πρώτο πυρήνα του Σπουδαστηρίου Πολεοδομικών Ερευνών (ΣΠΕ), με διευθυντή τον Καθηγητή Αντώνη Κριεζή, και συστηματική συνεργασία με το Υπουργείο Συντονισμού, και ιδιαίτερα τον διευθυντή του σε θέματα Περιφερειακής Ανάπτυξης οικονομολόγο Αντώνη Καρρά. Στο πλαίσιο του ΣΠΕ συμμετείχε (1964-1967) σε σειρά εφαρμοσμένων χωροταξικών και πολεοδομικών ερευνών, που συνέβαλαν de facto στην εισαγωγή και σταδιακή θεσμική κατοχύρωση του σχεδιασμού σε αυτές τις κλίμακες στη χώρα μας.

Έχει συμμετάσχει στην εκπόνηση χωροταξικών και πολεοδομικών μελετών, και σε Πανελλήνιους Αρχιτεκτονικούς Διαγωνισμούς, ως σύμβουλος ομάδων που απέσπασαν βραβεία.

Ήταν ειδική σύμβουλος του Υπουργείου ΠΕΧΩΔΕ για το συντονισμό των Γενικών Πολεοδομικών Σχεδίων Νομού Αττικής (1985), μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής του Οργανισμού Αθήνας (1993-1996, 2010-2012) και υπεύθυνη για τον συντονισμό των εργασιών εκπόνησης του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας (2010-2012).

Έχει συμμετάσχει σε σειρά ερευνών στο πλαίσιο του Τομέα Πολεοδομίας και Χωροταξίας της Σχολής Αρχιτεκτόνων και του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ, και έχει συνεργαστεί με ακαδημαϊκούς φορείς στη Γαλλία σε έρευνες και οργάνωση μαθημάτων.

Το ερευνητικό της έργο έχει εστιάσει σε οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της παραγωγής κατοικίας και ανάπτυξης του αστικού χώρου στην Ελλάδα και τη συνύφανσή τους με πολιτικά διακυβεύματα και σχέσεις εξουσίας, μέσα στο ευρύτερο ιστορικό γίγνεσθαι. Σε αυτό το πλαίσιο σταδιακά διαμορφώθηκε και εμπεδώθηκε μια κριτική θεωρητική θέση της απέναντι σε τρέχουσες προσεγγίσεις στα θέματα αυτά που αντιμετωπίζουν το ελληνικό αστικό γίγνεσθαι ως «απόκλιση» από την «κανονικότητα» ενός «προτύπου» αστικής ανάπτυξης και πολεοδομικής πρακτικής «δυτικού τύπου»- θέση ενδεχομένως και κυρίαρχη, τουλάχιστον μέχρι το «πέρασμα» προς τον 21^ο αιώνα.

Από το 1974 έως το 2007 ήταν μέλος του διδακτικού /ερευνητικού προσωπικού της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ. Έχει διδάξει μαθήματα Αστικής ανάλυσης, Αστικού σχεδιασμού, Ιστορίας και Θεωρίας της Πολεοδομίας και έχει επιβλέψει μεγάλο αριθμό ερευνητικών (διαλέξεις) και διπλωματικών εργασιών.

Συμμετείχε, σε σταθερή συνεργασία με τις συναδέλφους της Ντίνα Βαΐου και Μαρία Μαυρίδου, στη διδασκαλία δυο μαθημάτων του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών από την ίδρυσή του, το 1998, έως και το 2013, και, με τις ίδιες, στην οργάνωση του Σεμιναρίου Υποψήφιων Διδακτόρων (1994-2016). Έχει επιβλέψει πολλές Μεταπτυχιακές Διπλωματικές Εργασίες και Διδακτορικές Διατριβές.

Αντί Αναλυτικού Βιογραφικού

Οι σημειώσεις που ακολουθούν, αποτελούν, σε μεγάλο βαθμό, αποσπάσματα από κείμενο που περιλαμβάνεται, ως post scriptum, στο βιβλίο “Η παραγωγή του αστικού χώρου ως κοινωνικό και πολιτικό διακύβευμα. Αφηγήσεις από την Ελλάδα της μεταπολεμικής ανάπτυξης”, το οποίο υπογράφω. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2023 από τις Εκδόσεις Angelus Novus, με επιμέλεια των Φ. Βαταβάλη, Γ. Πατρίκιου, Λ. Τριάντη, Ε. Χατζηκωνσταντίνου -συναδέλφων Αρχιτεκτόνων-Πολεοδόμων-, που είχα την τύχη να πρωτοσυναντήσω ως μαθητές/τριές μου στην Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ.

Στο κείμενο αυτό, με τίτλο “Προσεγγίζοντας την ανάπτυξη του χώρου στην Ελλάδα ως πολιτική πρόκληση” που έγραψα ειδικά για την έκδοση του βιβλίου, επιχειρώ να σκιαγραφήσω την προσωπική μου πορεία, παράλληλα με αναφορές σε διαδικασίες παραγωγής του χώρου αλλά και σε ευρύτερα γεγονότα της περιόδου, όπου (όπως αναφέρει στην εισαγωγή της η επιμελητική ομάδα του βιβλίου) “εμπλέκονται οι προσωπικές και συλλογικές εμπειρίες, με ιστορικές-κοινωνικές συγκυρίες και μεταλλαγές των ιδεών, αντιλήψεων και θεωριών για την πόλη”.

1. Το ενδιαφέρον του ζητήματος “γη και οικοδομή” στην ελληνική κοινωνία

 Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που παρουσιάζει ο τομέας της κατοικίας και, γενικότερα, η οικοδομή στην Ελλάδα, μου έγινε φανερό ήδη από τη φάση της επιλογής της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ για τις σπουδές μου, το 1958: το ως τότε περίπου αμιγώς ανδροκρατούμενο και κυρίαρχο σε κρατικές πολιτικές και ατομικά οράματα τεχνικό Πανεπιστήμιο της Ελλάδας «ανοίχτηκε»,  για πρώτη φορά με τη Σχολή Αρχιτεκτόνων, αρκετά πιο μαζικά στον γυναικείο πληθυσμό – γεγονός που παράλληλα, φαινόταν σχεδόν απίστευτο τότε, ακόμη και στις «κεντρικές» ευρωπαϊκές χώρες. Ασφαλώς, οι προσφερόμενες ευκαιρίες απασχόλησης, λόγω ακριβώς της πολύ εντατικής ανάπτυξης του τομέα της οικοδομής -κυρίως κατοικίας- αλλά και των ίδιων των διαδικασιών παραγωγής του χώρου, ήταν ο λόγος.

Η πρώτη συστηματική προσέγγισή μου στο ζήτημα «γη και οικοδομή», που έμελλε να αποτελέσει και κεντρικό πεδίο ενδιαφέροντος σε όλη την επιστημονική πορεία μου, συμπίπτει με το ξεκίνημα της έρευνας για τη διδακτορική διατριβή μου. Τα αρχικά ερωτήματα τότε, αφορούσαν στον τρόπο που η ελληνική κοινωνία αντιμετώπιζε το ζήτημα της κατοικίας και γενικότερα της οικοδομής και των κατασκευών: Διαπιστωνόταν δηλαδή άμεσα ότι ήδη, μέχρι τα μέσα της δεκαετίας 1960, είχε αναπτυχθεί ο τομέας των κατασκευών με άξονα την παραγωγή κατοικίας ως ένας κλάδος εξαιρετικά δυναμικός και με σημαντική θέση στην όλη οικονομική (επενδύσεις, ανάπτυξη επιχειρήσεων κλπ.) και κοινωνική (μετανάστευση, αστικοποίηση, απασχόληση, εισοδήματα, κατανάλωση κλπ.) ζωή.

Εν τούτοις, στη δημόσια συζήτηση, η δραστηριότητα στον τομέα, όπως προέκυπτε μέσα από τις κυρίαρχες διαδικασίες, και ο αντίκτυπός της στο χώρο και την κοινωνική ζωή, αναδεικνύονταν συχνά ως εξαιρετικά προβληματική για πολλούς λόγους και από πολλές απόψεις. Ένας «σταθερός» λόγος ήταν ότι, σε συγκυρίες «έκτακτων γεγονότων περιβαλλοντικού χαρακτήρα» (θα λέγαμε με σημερινή ορολογία), όπως πλημμύρες (κυρίως) ή κατολισθήσεις εδαφών, οι καταστροφές που προκαλούνταν σε κτίρια, εγκαταστάσεις, περιοχές, καλλιέργειες, ζωές κ.ο.κ., αποδίδονταν στις προβληματικές διαδικασίες και τα ελλείμματα της ίδιας της οικοδομικής δραστηριότητας. Ένας άλλος, «σταθερός» επίσης, λόγος ήταν η διάχυτη δυσαρέσκεια που συνόδευε τις αποτιμήσεις για την ποιότητα του δομημένου χώρου στις ταχύτατα αστικοποιούμενες περιοχές – και γενικότερα για την οργάνωση της πόλης και την αποδοτική λειτουργία των επιμέρους εγκαταστάσεων, εξοπλισμών και υποδομών της, για τους κατοίκους.

Παράλληλα, στο δημόσιο λόγο αναπτύσσονταν πολλές προσεγγίσεις αρνητικές -έως και καταγγελτικές- για τις ασκούμενες πολιτικές σε θέματα οικοδομικής δραστηριότητας και ανάπτυξης του χώρου, ή προτάσεις για επιμέρους βελτιώσεις που, γενικά, έμεναν ατελέσφορες. Σταδιακά, μάλιστα, από τις αναζητήσεις μου, προστέθηκε στην αντίληψή μου και μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα δημοσιευμένη συζήτηση μεταξύ σημαντικών, ενεργών στη δημόσια σφαίρα κατά τη δεκαετία 1950, οικονομολόγων, με αποκλίνουσες απόψεις για το ρόλο του τομέα των κατασκευών στη συνολική ανάπτυξη της χώρας –που ήταν φυσικά το μεγάλο ζητούμενο.¹

Μέσα από παρατηρήσεις αυτής της τάξεως, μου φαινόταν, επομένως “προφανές” ότι «κάτι» συνέβαινε στη λειτουργία του εξαιρετικά δυναμικού τομέα «γη και οικοδομή», που δημιουργούσε/συντηρούσε τη διαιώνιση των όρων και διαδικασιών που κυριαρχούσαν, έστω και αν στο δημόσιο λόγο αυτές συνυφαίνονταν με την ανάδυση σημαντικών προβλημάτων για την πόλη και τους κατοίκους της. Και η συστηματική απόδοση, στο δημόσιο λόγο επίσης, σε παραβάσεις της κείμενης νομοθεσίας ή σε κακή νομοθέτηση, των καταστροφών, της κακής λειτουργίας υποδομών και εγκαταστάσεων με καταφανή βιασμό «περιβαλλοντικών» (με σημερινή ορολογία) όρων, κ.ο.κ., συνυφαινόταν με αντιφάσεις που είχαν ενσωματωθεί στη λειτουργία του τομέα. Αντιφάσεις δηλαδή που καθόριζαν τις αντιλήψεις και πρακτικές των φορέων – ατόμων, ομάδων, οργανισμών – που εμπλέκονταν στον τομέα «γη και οικοδομή» και συγκροτούσαν ένα ευρύ και σύνθετο πεδίο, όπου οικονομία, γεωγραφία, πολιτική, τεχνολογία, συντελεστές παραγωγής και κοινωνικές σχέσεις σε όλα τα επίπεδα εμπλέκονται σε μια σύνθετη πορεία με πολλά διακυβεύματα. Θεώρησα ότι η υπόθεση αυτή είχε σημαντικό ενδιαφέρον για την κατανόηση πλευρών της ελληνικής μεταπολεμικής ανάπτυξης – και κοινωνίας.

2. Αναδρομή στο κλίμα της δεκαετίας 1970: Μάης 1968 και «μεταπολίτευση»

Τον Σεπτέμβριο του 1967 είχα την ευκαιρία-και τύχη- να ωφεληθώ από μια υποτροφία που μου είχε χορηγηθεί, μετά από σχετικές εξετάσεις ένα χρόνο πριν, και να βρεθώ για μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι: Είναι μια εποχή έντονης και “διεθνοποιημένης” πολιτικής αμφισβήτησης και θεωρητικών ζυμώσεων με επίκεντρο, θα λέγαμε, τη Γαλλία, όπως συμβολικά συμπυκνώνεται και στη «χρονολογία-ορόσημο» του 1968 -και όσα αυτή ακόμη, ίσως, συμβολίζει, όχι μόνον για άτομα, αλλά και για τομείς της γνώσης. Παράλληλα, είναι η περίοδος της δικτατορίας στην Ελλάδα (1967-1974), που έρχεται μάλιστα να ανακόψει την σύντομη αλλά πολύ γόνιμη, «πνευματική άνοιξη» των ετών του 1960, που ακολούθησε τα δεκαπέντε, χονδρικά, χρόνια απόλυτης πνευματικής ανελευθερίας, μετά τον εμφύλιο πόλεμο.

Η προβληματική μου για την στροφή της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας προς την οικοδομική δραστηριότητα, μέσα στο συγκεκριμένο πολιτικό και ακαδημαϊκό κλίμα των ετών 1970, αποκτούσε για εμένα, ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον: Πρόκειται για μία φάση όπου η έρευνα των νέων Ελλήνων επιστημόνων -που, σε μεγάλο βαθμό, λόγω της δικτατορίας, στράφηκαν εκτός της ελληνικής επικράτειας- επικεντρώθηκε, σχεδόν αυτονόητα, στην ιστορία. Αμφισβητείται ριζικά η ιστορία που γράφτηκε στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1930 και μετά, ως αναγκαστικά «προσαρμοσμένη» στο τεταμένο πολιτικό κλίμα που κυριάρχησε –αν όχι «στρατευμένη». Σε κάθε τομέα της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, η έρευνα ζητάει να ανοίξει νέες προσβάσεις και προσεγγίσεις του θεωρητικού πεδίου. Θεσμοί, πολιτικές και καταστάσεις, που στην κοινή αντίληψη (και την «δημόσια ιστορία») είχαν καταγραφεί με συγκεκριμένους, δεδομένους τρόπους, προσεγγίζονται συχνά ως «αποκυήματα ιδεολογίας» (με τη μαρξιστική έννοια του όρου) και αναζητούνται οι «μη ορατές» κοινωνικές/πολιτικές σχέσεις που βρίσκονται στη ρίζα τους και τα καθορίζουν.

Μέσα σε αυτό, σχηματικά, το γενικότερο θεωρητικό και πολιτικό κλίμα, καλούμαι να ορίσω την κατεύθυνση των μεταπτυχιακών σπουδών μου. Και, σχεδόν αυτονόητα, οδηγούμαι προς ακαδημαϊκές-ερευνητικές κατευθύνσεις με άξονα την «Αστική κοινωνιολογία».

Η γενική/ εμπειρική αντίληψή μου, ότι στον τόσο σημαντικό οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά τομέα της κατοικίας συνέβαινε «κάτι», που διαιώνιζε τους όρους και διαδικασίες παραγωγής που κυριαρχούσαν παρά την, εκφραζόμενη σε πολλές συγκυρίες, δυσαρέσκεια των εμπλεκόμενων σε αυτές, γρήγορα, στο πλαίσιο της προβληματικής για το διδακτορικό μου, «συγκεκριμενοποιήθηκε» και απέκτησε άξονα με τον τίτλο «Παραγωγή κατοικίας και σχέσεις εξουσίας στην Ελλάδα» (φωτογραφία αρ.1).

Σημαντικός παράγοντας που ωθούσε προς την κατεύθυνση αυτή ήταν και το γεγονός ότι η εξασφάλιση κατοικίας – κινητήρια δύναμη της συνολικής λειτουργίας του τομέα μέσα στο ισχυρότατο ρεύμα της μεταπολεμικής αστικοποίησης – είχε πρωταρχική σημασία για την ίδια τη διαμόρφωση όρων επιβίωσης κοινωνίας και κράτους. Και, παράλληλα, το γεγονός ότι οι επαγγελματικές και κοινωνικές οργανώσεις και ομάδες που εμπλέκονταν άμεσα στον τομέα της οικοδομής (όπως το Τεχνικό Επιμελητήριο και άλλες, εμπλεκόμενων επιστημόνων, τεχνιτών και εργατών) αποτελούσαν σημαντικό και «κινηματικά δραστήριο» τμήμα του πληθυσμού και, κατά περίπτωση, ανάγονταν σε ισχυρούς παράγοντες στην πολιτική και οικονομική ζωή. 

Παράλληλα όμως, ας επισημάνουμε, ότι η συγκυρία, το γενικότερο κλίμα της περιόδου που απέδιδε μεγάλη έμφαση στην θεωρητική/πολιτική προσέγγιση της έννοιας εξουσία, παρότρυνε καταλυτικά στην επιλογή του άξονα αυτού. Αποσπασματικά, ορισμένα ενδεικτικά στοιχεία από τον γαλλικό ακαδημαϊκό χώρο: Είναι η φάση που εμφανίζεται το βιβλίο του Henri Lefebvre «Δικαίωμα στην Πόλη» (1968) και στρέφει καταλυτικά την έρευνα για το χώρο σε ζητήματα κοινωνικών/ταξικών σχέσεων και εξουσίας. Παράλληλα, αποκτά μεγάλη απήχηση η προσέγγιση του Νίκου Πουλαντζά στο «Πολιτική Εξουσία και Κοινωνικές Τάξεις» (1970), ενώ σύγχρονη είναι και η φάση των παραδόσεων του Michel Foucault στο Collège de France, που ωθεί σε ακόμη πιο έντονες συζητήσεις για τη φύση της Εξουσίας.

Για θέματα χώρου, ας προσθέσουμε στις προηγούμενες – ενδεικτικά μεταξύ πολλών – τις προσεγγίσεις του Manuel Castells, που πρωτοεμφανίζονται δημόσια σε αυτή τη φάση, στηριγμένες σε εκείνες του Νίκου Πουλαντζά.²  Σε διαφορετική θεωρητική βάση, πρέπει ακόμη εδώ να αναφερθούν και οι σημαντικές, πολύ γνωστές, τότε, στον ευρωπαϊκό, τουλάχιστον ακαδημαϊκό χώρο, έρευνες για τις διαδικασίες αστικοποίησης και αστικής ανάπτυξης στα μεταπολεμικά χρόνια, του Paul Henry Chombart de Lauwe και του Ερευνητικού Κέντρου Centre d’ethnologie sociale et psychosociologie, που ανήκε στο CNRS και την EPSS, και διηύθυνε. ο ίδιος. Αυτό το ακαδημαϊκό πλαίσιο επέλεξα -και με δέχτηκαν- για την εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής μου (φθινόπωρο 1969).

Το τέλος της δικτατορίας (Ιούλιος 1974) σημαδεύει την αρχή της «μεταπολίτευσης», όπου οι “επαναπατριζόμενες”, σε σημαντικό βαθμό ριζοσπαστικοποιημένες, ομάδες νέων επιστημόνων, συναντούν τις ομήλικες, και με εμπειρίες πολιτικής καταπίεσης, αλλά ενήμερες στις ευρύτερες τομές και αναζητήσεις, ανάλογα ριζοσπαστικοποιημένες ομάδες, που βίωσαν από τον Ελλαδικό χώρο τις ιδεολογικές αμφισβητήσεις και ανατροπές της ιστορικής συγκυρίας. Στην τελευταία φάση του δικτατορικού καθεστώτος, οι διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις με συμμετοχή και του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων (ΣΑΔΑΣ) ενάντια στις μεγάλες χωρικές απαλλοτριώσεις της Χούντας (Σκαραμαγκάς, Μέγαρα), στην πολιτική της για τα «σχολεία μαμούθ» κ.ο.κ., μπορεί να θεωρηθούν και ως «προάγγελοι» της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και των πολιτικών κινητοποιήσεων για θέματα χώρου που ακολούθησαν. Είναι χαρακτηριστικό ότι το ρεύμα μαζικών, νέων καταλήψεων γης και ανέγερσης παραπηγμάτων στο Πέραμα, ήδη κατά την πρώτη φάση της μεταπολίτευσης, το καλοκαίρι 1974, αποτελεί ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα μαχητικών αγώνων «για το δικαίωμα στη στέγη» στον Ελλαδικό χώρο.

Ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων και η Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ πρωτοπορούν στην προσπάθεια συμπαράστασης/συμπαράταξης με ενδιαφερόμενες ομάδες που κινητοποιούνται για ζητήματα που αφορούν και στο χώρο. Ο προβληματισμός και η έρευνα για τις πρακτικές του κράτους και άλλων ομάδων ή φορέων, που δρουν και διαμορφώνουν τις πολιτικές στους τομείς κατοικίας/οικοδομής και αστικής επέκτασης, επικεντρώνουν γενικότερο ενδιαφέρον. Αναμφισβήτητα δε, το τόσο γόνιμο ευρύτερο πολιτικό κλίμα και η άμεση συμμετοχή μου σε δράσεις του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων και της Αρχιτεκτονικής Σχολής ΕΜΠ ευνόησαν την συγκρότηση παρατηρήσεων και ιδεών, προχώρησαν τη σκέψη μου και εμπλούτισαν καταλυτικά την, υπό επεξεργασία, διδακτορική έρευνά μου, που υποστηρίχθηκε τον Μάρτιο του 1980. ³

Θα ήθελα ιδιαίτερα να επισημάνω το γεγονός ότι, μέσα από τη συγκυρία που, εκ των πραγμάτων, συνέδεε και συναιρούσε:

– την άμεση εμπλοκή μου σε θεωρητικές συζητήσεις στο γαλλικό Πανεπιστήμιο σχετικά με τη φύση και τη δομή σχέσεων εξουσίας, όπως θα μπορούσαν να διερευνηθούν και σε συνάρτηση με ζητήματα χωρικής οργάνωσης,

-την συμμετοχή μου σε πολιτικές κινητοποιήσεις για αιτήματα σχετικά με την κατοικία και την οργάνωση του χώρου στην Ελλάδα,

-την συλλογικότητα και πολύ ανοιχτή αγωνιστική διάθεση που κυριαρχούσε στο ΣΑΔΑΣ, και ευρύτερα σε ακαδημαϊκό χώρο και κοινωνία,

διαμορφωνόταν μια προνομιακή θέση για την προσέγγιση μου και εμβάθυνση στο πεδίο, με προβληματική και ερωτήματα που είχαν τη βάση τους τόσο στην έντονη θεωρητική συζήτηση της εποχής, όσο και στα γεγονότα της συγκεκριμένης ιστορικής συγκυρίας.

3. Επιλεκτικές προσεγγίσεις στον «ελληνικό τρόπο» ανάπτυξης του χώρου

Παραγωγή κατοικίας και σχέσεις εξουσίας στην Ελλάδα

Στο πλαίσιο της διδακτορικής μου έρευνας, η θεωρητική επεξεργασία επικεντρώθηκε ιστορικά στην επισήμανση όψεων της ανάδυσης σχέσεων εξουσίας κατά τις διαδικασίες ανέλιξης των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και κοινωνικής ενσωμάτωσης στον τομέα της κατοικίας.

Η έρευνα πεδίου (με χρονικό ορίζοντα τις 10ετίες 1950 ως 1980) στράφηκε στη μελέτη των τομέων που εμπλέκονται στην παραγωγή και οικειοποίηση της κατοικίας και γενικότερα των κατασκευών, καθώς και των παραγόντων ή φορέων που καθορίζουν τη δομή και οργάνωσή τους. Ανέδειξε δε ορισμένα συμπεράσματα, που επηρέασαν αποφασιστικά τη μετέπειτα και γενικότερη οπτική μου απέναντι στα ζητήματα του χώρου. Ορισμένα από τα βασικότερα δε, μπορούν να διαβαστούν και ως μέρος διατύπωσης υποθέσεων, που διατρέχουν και συνολικά την οπτική μου, στα θέματα ανάπτυξης του χώρου στην Ελλάδα.

Η συγκυριακή ανάπτυξη μια περιφερειακής συνοικίας. Νέα Λιόσια

Η έρευνα για τη διδακτορική διατριβή μου έμελλε να βρει μια πολύ ενδιαφέρουσα και γόνιμη συνέχεια με την ευκαιρία που δόθηκε να αναλάβω την επίβλεψη της διδακτορικής έρευνας της συναδέλφου – πολύτιμης, αγαπημένης φίλης – Μαρίας Μαυρίδου.⁴ Ως αντικείμενο έρευνας τέθηκε η εμβάθυνση στις διαδικασίες και τρόπους με τους οποίους διαχειρίστηκαν και βίωσαν οι εσωτερικοί μετανάστες/οικιστές των «αυθαίρετων οικισμών», τις διαδικασίες εγκατάστασής τους στην περιφέρεια της Αθήνας. H Έρευνα αυτή, έμελλε να αποτελέσει εξαιρετικό μέσο για εμβάθυνση σε θέματα διαδικασιών ανάπτυξης του χώρου στη μεταπολεμική Ελλάδα, με αυθαίρετη δόμηση. Και να ευνοήσει τη συστηματοποίηση και εμπέδωση μια οπτικής που θέλει να κατανοεί την ανάπτυξη του χώρου ως διαδικασία σύμφυτη με τις τοπικές, ιστορικές και συγκυριακές κοινωνικές συνθήκες – και όχι «απόκλιση» από ένα δεδομένο, κυρίαρχο τρόπο ανάπτυξης, που αποτελεί «παγκοσμιοποιημένο πρότυπο».

4. Η διδασκαλία ως πολιτική πρόκληση: Μελέτη της πόλης vs. Πολεοδομία

Η προηγούμενη αναφορά στις δύο διδακτορικές έρευνες αναδεικνύει το ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο που συνέβαλε στη συγκρότηση της θεωρητικής οπτικής μου και των βασικών αξόνων της έρευνας και διδασκαλίας μου. Παράλληλα, όμως, θέλω να επισημάνω ότι αναδείχτηκε ένα ακόμη πεδίο που συνέβαλε πολύ αποφασιστικά στη διατύπωση ερωτημάτων για τις πολιτικές ανακατατάξεις και προκλήσεις με τις οποίες συνυφαίνεται ο τομέας «γη και οικοδομή»: η εκπαιδευτική διαδικασία, στην οποία είχα την ευκαιρία και δυνατότητα να συμμετέχω σε όλο αυτό το χρονικό διάστημα. Θεωρώ, δηλαδή, ότι η εμβάθυνση στις διαδικασίες ανάπτυξης του χώρου στην Ελλάδα, εμπλουτίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, πέρα από τις μελέτες περιοχών και χωρικών ζητημάτων για ερευνητικούς ή επαγγελματικούς λόγους, και από την προσέγγιση ανάλογων θεμάτων που ανάγονταν σε «μελέτες περίπτωσης» για εκπαιδευτικούς λόγους.

Μέσα από τη συλλογικότητα που χαρακτήρισε το κλίμα στο Πανεπιστήμιο -και ειδικότερα στο Πολυτεχνείο και στη Σχολή Αρχιτεκτόνων- μετά τις σημαντικές ανακατατάξεις και εκσυγχρονισμούς που έφερε στη λειτουργία του Πανεπιστημίου ο “Νόμος Πλαίσιο 1268” του 1982, αναδύθηκαν ενδιαφέρουσες συνεργασίες και κοινοί προβληματισμοί σε πολλά επίπεδα. Συγκροτήθηκε δε έτσι, σταδιακά αλλά ουσιαστικά, στον Τομέα Πολεοδομίας και Χωροταξίας (στην αρχική του φάση Τομέας Πόλη και Κοινωνικές Πρακτικές) μια συνεκτική διδακτική ομάδα, στην οποία συμμετείχαμε  μαζί με τις συναδέλφους Μαρία Μαυρίδου και Ντίνα Βαΐου. Αντικείμενο, βέβαια, η Πόλη. Η συμπόρευση, όμως, στηρίχθηκε και εμπλούτισε μια προσέγγιση της Πόλης που ήθελε να κρατάει προσεκτικά αποστάσεις από τις προσλαμβάνουσες μιας τεχνικής και διοικητικής οπτικής, στην οποία συχνά παραπέμπει ο όρος Πολεοδομία –και μάλιστα στο περιβάλλον ενός τεχνικού Πανεπιστημίου. Εκ των πραγμάτων, οι διαδικασίες συγκρότησης του αστικού χώρου μέσα από την ελληνική πολυμορφία και ιδιαιτερότητες (αντικείμενο, άλλωστε, και των ιδιαίτερων ερευνητικών ενδιαφερόντων των διδασκουσών) αποτέλεσε σημαντικό άξονα διδασκαλίας. Παράλληλα, το ενδιαφέρον της διδασκαλίας επικεντρώνεται σε διαστάσεις της λειτουργίας της πόλης, με άξονα την καθημερινότητα των κατοίκων. Μια προσέγγιση όπου τα δεδομένα της ελληνικής εμπειρίας συνομιλούν με τάσεις και θεωρητικούς προβληματισμούς που διαμορφώνονται στον διεθνή χώρο. Ήδη, σε εισήγηση της διδακτικής ομάδας Βαΐου-Μαντουβάλου-Μαυρίδου, σε επιστημονική ημερίδα της Σχολής Αρχιτεκτόνων το 1990 με αντικείμενο την οργάνωση μεταπτυχιακών σπουδών, αυτή η οπτική διδασκαλίας, θέλοντας να διακριθεί από πιο καθιερωμένες τεχνικές προσεγγίσεις, χαρακτηρίστηκε «Μελέτη της πόλης».

Στην έννοια «Μελέτη της πόλης» ενσωματώνεται ως συνιστώσα, και αποκτά σταδιακά πιο στέρεη παρουσία, συμβάλλοντας στη διεύρυνση του θεωρητικού πεδίου, και η οπτική του φύλου –που γενικότερα εισάγεται στο Πολυτεχνείο και στη Σχολή Αρχιτεκτόνων από την Ντίνα Βαΐου. Να επισημάνουμε επίσης εδώ, ότι η οπτική του φύλου συνέβαλε αποφασιστικά στη διεύρυνση του θεωρητικού πεδίου, τόσο στη Μελέτη της πόλης όσο και στην Αρχιτεκτονική γενικότερα. Ιδιαίτερα δε, σε μεθοδολογικό επίπεδο, συνέβαλε στην εισαγωγή ποιοτικών μεθόδων έρευνας και στο ξεπέρασμα των ακαμψιών που, σε περιβάλλον τεχνικής σκέψης, αναγνώριζαν ως «επιστημονικό» μόνον ό,τι ήταν ποσοτικό, αποκλείοντας μεθόδους που στηρίζονται στη μαρτυρία και την εμπειρία κατά την επεξεργασία δεδομένων του πεδίου.

Οι συνθήκες της εκπαιδευτικής διαδικασίας που, όπως ισχυριζόμαστε, επιτρέπουν πλουραλιστικές συζητήσεις και προσεγγίσεις, ευνοούν τη συγκρότηση διαφορετικών οπτικών για κάθε συγκεκριμένη «μελέτη περίπτωσης» –και κυρίως την κατανόηση των διαφοροποιημένων επιπτώσεων στους παράγοντες και δυνάμεις που εμπλέκονται. Αυτό είναι και το κομβικό σημείο που ανάγει την εκπαιδευτική διαδικασία σε ευνοϊκό πεδίο για την εισαγωγή ερευνητικής οπτικής και γόνιμης κριτικής σκέψης στη μελέτη των χωρικών ζητημάτων. Ισχυριζόμαστε δε ότι ερευνητική οπτική και κριτική σκέψη αποτελούν σήμερα προϋπόθεση και για την άσκηση «μαχόμενης» επαγγελματικής πρακτικής, που αναγκαστικά καλείται συχνά να συνδιαλλαγεί με πρωτοεμφανιζόμενες χωρικές/κοινωνικές καταστάσεις, συνυφασμένες με τις σαρωτικές μεταλλαγές της εποχής μας. Αλλά και προϋπόθεση για την κατανόηση των σημερινών κοινωνικών και πολιτικών διακυβευμάτων, που συνυφαίνονται με το πάντα κεντρικό και συνεχώς μεταλλασσόμενο ζήτημα της ανάπτυξης του αστικού χώρου.

1. Πρόκειται για την συζήτηση πάνω στην “Έκθεση επί του οικονομικού προβλήματος της Ελλάδος”, που συντάχθηκε από τον Κ. Βαρβαρέσο, κατ’ ανάθεση της Κυβέρνησης Ν. Πλαστήρα. Επανέκδοση του υλικού, με τον ίδιο τίτλο, εκδόσεις Σαββάλα,2002
2. Πρέπει, και στην τόσο συνοπτική αυτή αναφορά, να αναφερθεί η επίδραση σε συζητήσεις στους συλλογικούς χώρους και οργανώσεις, του Max Weber αλλά και του Κορνήλιου Καστοριάδη, ήδη πριν την έκδοση-σταθμό του έργου του «Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας» το 1975 στη γαλλική γλώσσα.
3. Τίτλος: Production de logements et rapports de pouvoir en Grèce (Παραγωγή κατοικίας και σχέσεις εξουσίας στην Ελλάδα).
4. Μ. Μαυρίδου, «Η συγκυριακή ανάπτυξη μιας περιφερειακής συνοικίας: Νέα Λιόσια. Πολεοδομικές και κοινωνικές επιπτώσεις από τη διαμόρφωση αστικής γαιοπροσόδου μέσω της αυθαίρετης εκτός σχεδίου δόμησης.» Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Αθήνα, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ,1987.

*Το υλικό της ανάρτησης έχει παραχωρηθεί στο Αρχείο από την ίδια τη βιογραφούμενη -την οποία και ευχαριστούμε πολύ- το καλοκαίρι του 2024. Ακόμα  η ίδια η βιογραφούμενη είχε την τελική θεώρηση των κειμένων της ανάρτησης.